2026-йил 1-апрелдан буджет буюртмачиларининг давлат харидларида маҳаллий ишлаб чиқарувчилар импортга нисбатан нарх имтиёзи (преференсия) олади. Демак, маҳаллий товар бироз қимматроқ бўлса ҳам ғолиб бўлиши мумкин. Қуйида фармонда аниқ нима ёзилгани, имтиёз қандай ҳисобланиши ва ишлаб чиқарувчи, дистрибютор ҳамда дилер учун амалда нима ўзгариши ҳақида.
Фармонда нима дейилган
Асосий ҳужжат — Президентнинг 2026-йил 4-февралдаги ПФ-17-сон фармони. У Саноат кооперацияси ва давлат харидлари агентлигини тузди ва 12-бандида маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун янги қоидаларни белгилади.
Фармон матнига кўра, 2026-йил 1-апрелдан буджет буюртмачиларининг харидларида чет эллик етказиб берувчилар билан бир қаторда маҳаллий ишлаб чиқарувчилар иштирок этганда, уларга «таклиф этилган энг паст импорт товарларининг нархидан» қуйидаги миқдорда нарх преференсияси берилади:
- 15% — уч ва ундан ортиқ маҳаллий ишлаб чиқарувчи қатнашса;
- 12% — иккита маҳаллий ишлаб чиқарувчи қатнашса;
- 8% — битта маҳаллий ишлаб чиқарувчи қатнашса.
Хизмат ва ишлар учун алоҳида қоида бор: 2026-йил 1-октябрдан маҳаллий хизмат (иш)ларга энг паст импорт хизмат (иш)лар нархидан 15% преференсия қўлланади.
Имтиёз қаерда амал қилади
Фармонда имтиёз буджет буюртмачиларининг давлат харидлари учун белгиланган. Харид усуллари (электрон дўкон, аукцион, тендер ва бошқалар) алоҳида санаб ўтилмаган. Шунинг учун аниқ лотда преференсия қандай қўлланишини харид ҳужжатларидан текширинг.
Корпоратив буюртмачилар билан вазият бошқача. 2024-йил июндаги Президент фармони билан «Давлат харидлари тўғрисида»ги қонун бўйича корпоратив буюртмачилар харидларида маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга берилган имтиёз ва преференсияларни 2026-йил 1-июлдан бекор қилиш белгиланган. Улар қаторида импорт товарларнинг ДДП (Ўзбекистон) нархидан 15% гача ва электротехника ҳамда маиший электр маҳсулотларига 20% гача бўлган преференсиялар бор эди.
Ҳисоблаш: соддалаштирилган мисол
Фармон преференсияни энг паст импорт нархига нисбатан фоиз сифатида белгилайди. Мантиқан бу шундай ишлайди: маҳаллий таклиф энг арзон импорт таклифидан преференсия миқдорича қимматроқ бўлса ҳам, рақобатбардош ҳисобланади.
Лотда энг арзон импорт таклифи 900 000 сўм, маҳаллий ишлаб чиқарувчининг таклифи эса 1 000 000 сўм дейлик.
- Уч ва ундан ортиқ маҳаллий иштирокчи (15%). Преференсия: 900 000 × 15% = 135 000 сўм. Чегара: 900 000 + 135 000 = 1 035 000 сўм. Маҳаллий таклиф (1 000 000) чегарадан паст, яъни у устун туради.
- Битта маҳаллий иштирокчи (8%). Преференсия: 900 000 × 8% = 72 000 сўм. Чегара: 972 000 сўм. Маҳаллий таклиф чегарадан юқори, импорт таклиф ютади.
Нархлар бир хил, лекин натижа фақат маҳаллий иштирокчилар сонига қараб ўзгаради. Преференсия ғолибни аниқлашда нархларни солиштиришга таъсир қилади. Шартнома қайси нархда тузилишини лот ҳужжатлари ва шартнома лойиҳасидан текширинг. Бу мисол соддалаштирилган: аниқ ҳисоблаш тартиби фармон ва харид ҳужжатларида.
Ким маҳаллий ишлаб чиқарувчи ҳисобланади
ПФ-17 фармонининг ўзида мақомни тасдиқлаш тартиби ёзилмаган. Маҳаллий ишлаб чиқарилган товарларни аниқлаш тартиби Вазирлар Маҳкамасининг 2024-йил 28-октябрдаги 712-сон қарори билан тасдиқланган низомда белгиланган:
- ваколатли орган — «Ўзбекекспертиза» АЖ. У ариза асосида маҳаллий ишлаб чиқарилган товар тўғрисидаги сертификат беради;
- сертификат расмийлаштирилган кундан бошлаб 24 ой амал қилади;
- асосий мезонлар: импорт материаллар улуши товар таннархида 70% дан ошмаслиги ёки хомашё қайта ишланиб, ТИФ ТН коди дастлабки тўрт рақам даражасида ўзгариши;
- маҳаллий ишлаб чиқарувчилар реестри давлат харидлари бўйича махсус ахборот порталида, Электрон кооперация порталида ва Савдо-саноат палатаси сайтида эълон қилинади;
- нотўғри маълумот берилса, сертификат бекор қилиниши ва корхона реестрдан чиқарилиши мумкин.
Шу қарор билан Электрон кооперация портали ва харид платформаларининг «Миллий дўкон» саҳифаларида маҳсулотни айнан шу сертификат асосида жойлаштириш тартиби босқичма-босқич жорий этилади. Преференсия учун қайси ҳужжат сўралиши эса харид ҳужжатларида кўрсатилади.
Амалда ким учун нима ўзгаради
Ишлаб чиқарувчи. Сертификатни лот чиқишини кутмасдан олдиндан олинг ва муддатини кузатиб боринг. Нарх қўйишда импорт рақобатчидан бироз қимматроқ бўлиш мумкинлигини ҳисобга олинг. Лекин лотда нечта маҳаллий иштирокчи бўлишини олдиндан билмайсиз.
Импорт товар дистрибютори. Буджет буюртмачисининг лотида маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ҳам қатнашса, сизнинг нархингиз улар билан преференсияни ҳисобга олиб солиштирилади. Таклифингиз маҳаллий таклифдан преференсия миқдоридан кўпроқ арзон бўлмаса, ютиш қийин. Ассортиментингизда маҳаллий аналоглар бор-йўқлигини кўриб чиқинг. Корпоратив буюртмачилар харидларида эса 2026-йил 1-июлдан маҳаллий товарга берилган имтиёзлар бекор қилинган.
Маҳаллий товар дилери. ПФ-17 нинг 12-бандига кўра, 2026-йил 1-июлдан воситачи-брокер ва дилерларга ишлаб чиқарувчилар билан шартнома тузиш орқали уларнинг маҳсулотини давлат харидларида сотиш ҳуқуқи берилади. Ишлаб чиқарувчи билан дилер шартномасини ва товар сертификатининг нусхасини тайёр тутинг. Дилер таклифига преференсия қўлланиши фармонда алоҳида ёзилмаган, буни лот ҳужжатларидан аниқланг.
Олдин қандай эди
Маҳаллий товарга преференсия янги ғоя эмас. 2021-йилда Вазирлар Маҳкамасининг 41-сон қарори билан тендерда (танловда) ҳар бир лот бўйича чет эллик етказиб берувчилар билан бирга икки ва ундан ортиқ маҳаллий ишлаб чиқарувчи қатнашганда 15% нарх преференсияси жорий этилган эди. ПФ-17 да эса битта маҳаллий иштирокчи бўлса ҳам 8% имтиёз бор, фоиз эса иштирокчилар сонига боғлиқ.
Кейинги қадам
ПФ-17 ва бошқа асосий ҳужжатларнинг қисқа шарҳи қонунлар саҳифасида жамланган. Преференсияни ҳисобга олиб, нарх ва маржани ҳисоблагичда текшириб кўринг. Ишлаб чиқарувчи ёки дистрибютор жамоангиз учун янги қоидалар бўйича амалий машғулот керак бўлса, корпоратив ўқитиш саҳифасига қаранг.
