2026-yil 1-apreldan budjet buyurtmachilarining davlat xaridlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilar importga nisbatan narx imtiyozi (preferensiya) oladi. Demak, mahalliy tovar biroz qimmatroq bo'lsa ham g'olib bo'lishi mumkin. Quyida farmonda aniq nima yozilgani, imtiyoz qanday hisoblanishi va ishlab chiqaruvchi, distribyutor hamda diler uchun amalda nima o'zgarishi haqida.
Farmonda nima deyilgan
Asosiy hujjat — Prezidentning 2026-yil 4-fevraldagi PF-17-son farmoni. U Sanoat kooperatsiyasi va davlat xaridlari agentligini tuzdi va 12-bandida mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun yangi qoidalarni belgiladi.
Farmon matniga ko'ra, 2026-yil 1-apreldan budjet buyurtmachilarining xaridlarida chet ellik yetkazib beruvchilar bilan bir qatorda mahalliy ishlab chiqaruvchilar ishtirok etganda, ularga «taklif etilgan eng past import tovarlarining narxidan» quyidagi miqdorda narx preferensiyasi beriladi:
- 15% — uch va undan ortiq mahalliy ishlab chiqaruvchi qatnashsa;
- 12% — ikkita mahalliy ishlab chiqaruvchi qatnashsa;
- 8% — bitta mahalliy ishlab chiqaruvchi qatnashsa.
Xizmat va ishlar uchun alohida qoida bor: 2026-yil 1-oktabrdan mahalliy xizmat (ish)larga eng past import xizmat (ish)lar narxidan 15% preferensiya qo'llanadi.
Imtiyoz qayerda amal qiladi
Farmonda imtiyoz budjet buyurtmachilarining davlat xaridlari uchun belgilangan. Xarid usullari (elektron do'kon, auksion, tender va boshqalar) alohida sanab o'tilmagan. Shuning uchun aniq lotda preferensiya qanday qo'llanishini xarid hujjatlaridan tekshiring.
Korporativ buyurtmachilar bilan vaziyat boshqacha. 2024-yil iyundagi Prezident farmoni bilan «Davlat xaridlari to'g'risida»gi qonun bo'yicha korporativ buyurtmachilar xaridlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilarga berilgan imtiyoz va preferensiyalarni 2026-yil 1-iyuldan bekor qilish belgilangan. Ular qatorida import tovarlarning DDP (O'zbekiston) narxidan 15% gacha va elektrotexnika hamda maishiy elektr mahsulotlariga 20% gacha bo'lgan preferensiyalar bor edi.
Hisoblash: soddalashtirilgan misol
Farmon preferensiyani eng past import narxiga nisbatan foiz sifatida belgilaydi. Mantiqan bu shunday ishlaydi: mahalliy taklif eng arzon import taklifidan preferensiya miqdoricha qimmatroq bo'lsa ham, raqobatbardosh hisoblanadi.
Lotda eng arzon import taklifi 900 000 so'm, mahalliy ishlab chiqaruvchining taklifi esa 1 000 000 so'm deylik.
- Uch va undan ortiq mahalliy ishtirokchi (15%). Preferensiya: 900 000 × 15% = 135 000 so'm. Chegara: 900 000 + 135 000 = 1 035 000 so'm. Mahalliy taklif (1 000 000) chegaradan past, ya'ni u ustun turadi.
- Bitta mahalliy ishtirokchi (8%). Preferensiya: 900 000 × 8% = 72 000 so'm. Chegara: 972 000 so'm. Mahalliy taklif chegaradan yuqori, import taklif yutadi.
Narxlar bir xil, lekin natija faqat mahalliy ishtirokchilar soniga qarab o'zgaradi. Preferensiya g'olibni aniqlashda narxlarni solishtirishga ta'sir qiladi. Shartnoma qaysi narxda tuzilishini lot hujjatlari va shartnoma loyihasidan tekshiring. Bu misol soddalashtirilgan: aniq hisoblash tartibi farmon va xarid hujjatlarida.
Kim mahalliy ishlab chiqaruvchi hisoblanadi
PF-17 farmonining o'zida maqomni tasdiqlash tartibi yozilmagan. Mahalliy ishlab chiqarilgan tovarlarni aniqlash tartibi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 28-oktabrdagi 712-son qarori bilan tasdiqlangan nizomda belgilangan:
- vakolatli organ — «O'zbekekspertiza» AJ. U ariza asosida mahalliy ishlab chiqarilgan tovar to'g'risidagi sertifikat beradi;
- sertifikat rasmiylashtirilgan kundan boshlab 24 oy amal qiladi;
- asosiy mezonlar: import materiallar ulushi tovar tannarxida 70% dan oshmasligi yoki xomashyo qayta ishlanib, TIF TN kodi dastlabki to'rt raqam darajasida o'zgarishi;
- mahalliy ishlab chiqaruvchilar reyestri davlat xaridlari bo'yicha maxsus axborot portalida, Elektron kooperatsiya portalida va Savdo-sanoat palatasi saytida e'lon qilinadi;
- noto'g'ri ma'lumot berilsa, sertifikat bekor qilinishi va korxona reyestrdan chiqarilishi mumkin.
Shu qaror bilan Elektron kooperatsiya portali va xarid platformalarining «Milliy do'kon» sahifalarida mahsulotni aynan shu sertifikat asosida joylashtirish tartibi bosqichma-bosqich joriy etiladi. Preferensiya uchun qaysi hujjat so'ralishi esa xarid hujjatlarida ko'rsatiladi.
Amalda kim uchun nima o'zgaradi
Ishlab chiqaruvchi. Sertifikatni lot chiqishini kutmasdan oldindan oling va muddatini kuzatib boring. Narx qo'yishda import raqobatchidan biroz qimmatroq bo'lish mumkinligini hisobga oling. Lekin lotda nechta mahalliy ishtirokchi bo'lishini oldindan bilmaysiz.
Import tovar distribyutori. Budjet buyurtmachisining lotida mahalliy ishlab chiqaruvchilar ham qatnashsa, sizning narxingiz ular bilan preferensiyani hisobga olib solishtiriladi. Taklifingiz mahalliy taklifdan preferensiya miqdoridan ko'proq arzon bo'lmasa, yutish qiyin. Assortimentingizda mahalliy analoglar bor-yo'qligini ko'rib chiqing. Korporativ buyurtmachilar xaridlarida esa 2026-yil 1-iyuldan mahalliy tovarga berilgan imtiyozlar bekor qilingan.
Mahalliy tovar dileri. PF-17 ning 12-bandiga ko'ra, 2026-yil 1-iyuldan vositachi-broker va dilerlarga ishlab chiqaruvchilar bilan shartnoma tuzish orqali ularning mahsulotini davlat xaridlarida sotish huquqi beriladi. Ishlab chiqaruvchi bilan diler shartnomasini va tovar sertifikatining nusxasini tayyor tuting. Diler taklifiga preferensiya qo'llanishi farmonda alohida yozilmagan, buni lot hujjatlaridan aniqlang.
Oldin qanday edi
Mahalliy tovarga preferensiya yangi g'oya emas. 2021-yilda Vazirlar Mahkamasining 41-son qarori bilan tenderda (tanlovda) har bir lot bo'yicha chet ellik yetkazib beruvchilar bilan birga ikki va undan ortiq mahalliy ishlab chiqaruvchi qatnashganda 15% narx preferensiyasi joriy etilgan edi. PF-17 da esa bitta mahalliy ishtirokchi bo'lsa ham 8% imtiyoz bor, foiz esa ishtirokchilar soniga bog'liq.
Keyingi qadam
PF-17 va boshqa asosiy hujjatlarning qisqa sharhi qonunlar sahifasida jamlangan. Preferensiyani hisobga olib, narx va marjani hisoblagichda tekshirib ko'ring. Ishlab chiqaruvchi yoki distribyutor jamoangiz uchun yangi qoidalar bo'yicha amaliy mashg'ulot kerak bo'lsa, korporativ o'qitish sahifasiga qarang.
